Kết nối trí tuệ vì sự phát triển bền vững * Connecting Think - Tank for sustainable development

Hoàn thiện thể chế nhằm nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước

Tại hội thảo (do Tạp chí Cộng sản, Hội đồng khoa học các cơ quan Đảng T.Ư và Tập đoàn Dầu khí VN tổ chức tháng 11/2018) về xây dựng, hoàn thiện thể chế phát triển tập đoàn kinh tế nhà nước (KTNN) trong bối cảnh hội nhập quốc tế, các chuyên gia tiếp tục ch

Theo Bộ KH & ĐT, cả nước hiện có khoảng 500 DN 100% vốn nhà nước, ở 11 ngành, lĩnh vực kinh tế; dự kiến năm 2020, khi hoàn thành cổ phần hóa, cả nước còn 100 DNNN.  Để nâng cao hiệu quả DNNN, nhất là tập đoàn KTNN, một trong những vấn đề then chốt là hoàn thiện thể chế.

 

                 Suy thoái

         Theo PGS-TS Vũ Văn Hà (Tạp chí Cộng sản), DNNN vẫn đang tồn tại, phát triển, có vai trò quan trọng ở hầu hết các quốc gia và nền kinh tế. Thực tế Việt Nam, các tập đoàn KTNN giúp nhà nước tập trung kiểm soát nguồn lực, khai thác ưu thế về thương hiệu, hoạt động đầu tư, thương mại, hệ thống dịch vụ đầu vào, đầu ra, nâng cao khả năng cạnh tranh, tối đa hóa lợi nhuận... Các tập đoàn KTNN đảm nhận nhiệm vụ trụ cột của nền kinh tế; là lực lượng, công cụ quan trọng để mở rộng thị trường, nâng cao sức cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng; tiên phong đổi mới khoa học, công nghệ. Tuy nhiên, trong vận hành còn tình trạng tập đoàn KTNN kém hiệu quả, để xảy ra tiêu cực, tham nhũng, lãng phí, thất thoát tài sản nhà nước; đầu tư ngoài lĩnh vực chính còn dàn trải, hiệu quả chưa cao, trong khi năng lực quản lý và khả năng tài chính còn hạn chế, thiếu kiểm soát chặt, làm phân tán nguồn lực, ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng vốn của DN…

     Về quản lý vốn nhà nước tại DNNN, PGS-TS Vũ Văn Hiền (Hội đồng lý luận T.Ư) nhìn nhận: DN tư nhân mua mớ rau cũng tính kỹ, trong khi DNNN ký hợp đồng tiền tỉ dễ dàng. Để DN tư nhân hoạt động hiệu quả, bản thân DN phải có thể chế giám sát và giám sát từ bên ngoài; từ đó mới giúp cho đầu tư dự án đảm bảo hiệu quả.

  Theo PGS-TS Bùi Quang Tuấn (Viện Kinh tế VN), hoạt động kinh doanh của DNNN thiếu công khai minh bạch, thiếu trách nhiệm giải trình, nhất là trong mua sắm, đầu tư, công tác cán bộ, giao dịch với người liên quan. Việc công bố thông tin còn mang tính hình thức. Trình độ quản lý, năng lực lãnh đạo, quản trị DN của cán bộ quản lý DNNN còn nhiều hạn chế. Có tình trạng cán bộ quản lý DNNN chỉ vì tư lợi mà làm chậm tiến trình cổ phần hóa và thoái vốn ngoài ngành tại DNNN - “Một bộ phận không nhỏ cán bộ quản lý DNNN yếu kém năng lực quản lý, điều hành, sa sút tinh thần trách nhiệm, suy thoái phẩm chất đạo đức, cố ý làm trái, vi phạm quy định pháp luật, lợi dụng nhiệm vụ được giao để mưu lợi riêng cho bản thân và gia đình, họ hàng, tham nhũng; từ đó gây thất thoát, thua lỗ lớn cho một số DNNN, ảnh hưởng xấu đến uy tín Đảng, Nhà nước và niềm tin vào khu vực DNNN. Một số DNNN vi phạm quy định quản lý vốn đầu tư, làm thất thoát tài sản nhà nước nhưng chậm được phát hiện. Quy trình tuyển chọn, bố trí cán bộ quản lý DNNN chưa phù hợp cơ chế thị trường và thông lệ quốc tế, còn nặng tính hành chính. Nhiều trường hợp “đúng quy trình” nhưng không đúng thực chất, trở thành bình phong cho những sai phạm, vụ lợi, khuất tất khi chọn, bố trí cán bộ. Tư duy quản lý hành chính và quan hệ thân hữu (kể cả quan hệ lợi ích và không loại trừ yếu tố tiêu cực, chạy chức quyền) vẫn chi phối không nhỏ trong việc chọn, bố trí cán bộ quản lý DNNN.

 

            Nên cho DNNN yếu kém phá sản

    Chuyên gia kinh tế Trương Đình Tuyển cho rằng việc làm đúng chính sách nhà nước phải đồng thời đảm bảo mục tiêu tạo lợi nhuận, phát triển vốn DNNN; Nhà nước hỗ trợ DNNN phát triển nhưng chỉ hỗ trợ những DN làm ăn hiệu quả. Phải đặt DNNN vào thị trường, buộc DNNN phải cạnh tranh thì mới có thể nâng cao hiệu quả. Đồng thời tăng cường tính công khai, minh bạch bằng việc yêu cầu mọi DNNN phải đăng ký trên thị trường chứng khoán - “Chúng ta học nước khác, cho phép DNNN kinh doanh đa ngành nghề; nhưng rồi họ đầu tư linh tinh, gây hậu quả xấu. Nên cho DNNN yếu kém phá sản như các DN ngoài nhà nước. Hiện nay hầu như không dám cho DNNN phá sản nên không có động lực buộc DNNN phải thay đổi”. Ông Tuyển đề nghị, hằng năm Chính phủ phải báo cáo Quốc hội về hiệu quả DNNN, để Quốc hội giám sát thường xuyên. Ngoài ra, cần xác định rõ vai trò Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (CMSC) vừa thành lập; nếu CMSC chỉ làm nhiệm vụ duy trì, bảo toàn, phát triển vốn nhà nước thì không cần, vì Tổng Cty đầu tư & kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) làm rồi.

   Cùng quan điểm, PGS-TS Phạm Tiến Đạt (Viện Chiến lược & Chính sách tài chính, Bộ TC) đánh giá: Khuôn khổ pháp lý về cơ chế quản lý tài chính của Nhà nước đối với DNNN còn nhiều hạn chế; sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước trong giám sát chưa cao; mô hình quản lý phân tán khiến DNNN phải thực hiện nhiều báo cáo, phí thời gian, gây chậm trễ trong việc lập báo cáo - “Chúng ta chủ yếu giám sát sau, giám sát gián tiếp thông qua báo cáo tài chính nên không nhận định được rủi ro để cảnh báo kịp thời cho DNNN; trong khi mục tiêu giám sát là phát hiện kịp thời, cảnh báo được rủi ro, đưa ra giải pháp giảm thiểu rủi ro cho DN. Giám sát trước đối với chiến lược, kế hoạch phát triển của DNNN sẽ đánh giá được mức độ phù hợp và khả thi của kế hoạch”. Ông Đạt kiến nghị: Nhanh chóng hoàn thiện bộ máy Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại DN. Đối với hoạt động đầu tư kinh doanh vốn nhà nước, cần theo thông lệ thị trường và theo quy định pháp luật trong kinh doanh. Cơ chế quản lý tài chính của nhà nước cần được hoàn thiện lại để phù hợp mô hình mới. Phải tiếp tục thống nhất quan điểm “quản lý vốn nhà nước” thay cho quan điểm “quản lý tài sản nhà nước”. Cơ chế quản lý tài chính sẽ tập trung vào khâu giám sát tài chính thông qua theo dõi, kiểm tra, thu thập thông tin để phân tích, đánh giá, cảnh báo rủi ro cho DNNN, đảm bảo an toàn vốn nhà nước - “Giám sát DNNN nên theo hướng chú trọng giám sát trước và giám sát trong, truy cứu trách nhiệm sau. Cần xây dựng chỉ tiêu gồm cả định tính và định lượng, để đánh giá người đại diện, tránh hiện tượng lạm quyền, vi phạm quy định của chủ sở hữu vốn nhà nước”.

                         Hoàn thiện ba tầng thể chế

       Các ý kiến đều khẳng định nhưng không tuyệt đối hóa vai trò của các tập đoàn KTNN. Muốn phát triển tập đoàn KTNN, phải có thể chế đặc thù phù hợp. Với vai trò quan trọng của tập đoàn KTNN, thời gian tới, quá trình xây dựng và hoàn thiện thể chế để thúc đẩy các tập đoàn KTNN phát triển nhanh, bền vững và hiệu quả hơn phải được đồng bộ, đảm bảo công khai minh bạch, phù hợp quy luật thị trường và cơ chế kinh tế thị trường định hướng XHCN.

    Tạo điều kiện cho tập đoàn KTNN phát triển mạnh, hệ thống thể chế có 3 tầng: Tầng 1 là thể chế nhà nước, trong đó phải tạo điều kiện hỗ trợ, tạo động lực cho tập đoàn KTNN phát triển; vừa quản lý, kiểm soát chặt, vừa khuyến khích, động viên, tạo cơ chế để tập đoàn KTNN có thể tự chủ, năng động, chủ động hơn; tạo cơ chế liên kết giữa tập đoàn KTNN với các tập đoàn kinh tế trong ngoài nước, đồng thời kiểm soát chặt, không để thất thoát, chống rủi ro, thất bại; xây dựng, hoàn thiện nhưng quan trọng là thực thi thể chế, trong sạch hoá, lành mạnh hoá đội ngũ thực thi thể chế. Tầng 2 là thể chế nội bộ tập đoàn. Từng tập đoàn phải có thể chế, trong đó cho phép xây dựng một mô hình sản xuất kinh doanh hợp lý nhất. Một mô hình có thể sử dụng, phát huy tối ưu các nguồn lực của các tập đoàn. Thể chế đó cũng cho phép các tập đoàn có thể đổi mới, ứng dụng công nghệ; đào tạo nhân lực chất lượng cao; phân phối hợp lý nhất những thành quả sản xuất. Tầng 3 là thể chế xã hội, sao cho xã hội là môi trường nuôi dưỡng, phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp, tạo động lực cho DN sáng tạo, phát triển; đồng thời huy động được các nguồn lực xã hội tham gia cùng phát triển DN.

                                                                                                              Bình Minh

### theo Tạp chí pháp luật và phát triển 

Copyright © 2014 Hội Luật gia Việt Nam

Viện Nghiên cứu Pháp luật và Kinh tế ASEAN

Tầng 3, Tòa tháp Ngôi sao (Star Tower), đường Dương Đình Nghệ, phường Yên Hòa, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội

Email: vienaseanvn@gmail.com * Điện thoại: 04 62634949

Powered by NetLink Tech