Kết nối trí tuệ vì sự phát triển bền vững * Connecting Think - Tank for sustainable development

Hội nghị thượng đỉnh Nga - Mỹ: Viên gạch nền tảng

Do tầm vóc hai cường quốc cũng như lịch sử mối quan hệ nhiều đối đầu hơn hợp tác, cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ D.Trump và Tổng thống Nga V.Putin tháng 7/2018 có thể coi là một trong những sự kiện quan trọng của đời sống chính trị thế giới. Một cuộc

                       Cơ hội cho những chuyển động tích cực

          Cuộc gặp thượng đỉnh Nga - Mỹ lần đầu tiên này diễn ra trong bối cảnh quan hệ hai nước đang ở mức thấp nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnh, khi chính quyền Tổng thống Trump áp đặt trừng phạt một loạt cá nhân và tổ chức của Nga, với cáo buộc Moskva can thiệp cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 2016 mà Nga luôn bác bỏ, cùng đó là các biện pháp trả đũa ngoại giao qua lại (trục xuất hàng trăm nhân viên ngoại giao của nhau, đóng cửa nhiều cơ sở ngoại giao ở mỗi nước…). Trong khi đó, Mỹ vẫn duy trì các lệnh trừng phạt Nga trong khuôn khổ loạt biện pháp gây sức ép của phương Tây liên quan việc nước này sáp nhập bán đảo Crimea năm 2014, cũng như vai trò của Nga trong cuộc xung đột ở miền Đông Ukraine.

     Kết quả cuộc gặp này không có nhiều điểm nổi bật và không có “thỏa thuận lớn” như bên ngoài suy đoán trước đó. Về mối quan hệ tổng thể, hai Tổng thống đều bày tỏ quan hệ hai nước đang bước vào giai đoạn tốt hơn, cùng hợp tác đối phó các vấn đề toàn cầu. Đặc biệt, Tổng thống Trump cho biết quan hệ hai nước từng có thời điểm rơi vào trạng thái tồi tệ chưa từng có, nhưng 4 giờ trước khi cuộc hội đàm diễn ra, trạng thái này đã kết thúc. Tuy nhiên, họ không đưa ra luận cứ mới cho luận điểm này; ngược lại, cuộc họp báo sau cuộc gặp thượng đỉnh cho thấy vẫn còn nhiều khác biệt giữa hai nước.

           Hai vị nguyên thủ đã đề cập nhiều chủ đề (Crimea, thỏa thuận hạt nhân Iran, kiểm soát vũ khí, vấn đề Syria, hạt nhân Triều Tiên, Nga can thiệp cuộc bầu cử tổng thống Mỹ…) nhưng cuộc họp báo cho thấy phần nhiều mới là sự bày tỏ thái độ mỗi bên hoặc là sự bày tỏ thái độ mang tính nguyên tắc, ít có phương án hợp tác và đường hướng giải quyết thực sự. Điều đáng chú ý là ý nghĩa thực sự của cuộc gặp thượng đỉnh lần này là đã mở ra cánh cửa để hai nước đối thoại chiến lược cấp cao; hai bên sẽ tăng cường trao đổi cấp cao, thành lập tiểu ban công tác cấp cao thúc đẩy sự trao đổi kinh tế thương mại, đồng thời chỉ định đại diện của Hội đồng An ninh Mỹ và Hội đồng An ninh Nga tiếp tục thúc đẩy, thực hiện các vấn đề liên quan và thành quả của cuộc hội đàm.

          “Xứ cờ hoa” quay lưng

          Sóng gió đã xuất hiện ngay sau những tuyên bố của hai Tổng thống và “cơn cuồng phong” đã thực sự nổi lên khi người đứng đầu nước Mỹ trong những ngày kế tiếp liên tục đưa ra những tuyên bố trái ngược về nội dung và kết quả cuộc gặp. Có thể nói cuộc gặp thượng đỉnh được dư luận quốc tế trông đợi như một cơ hội làm tan băng quan hệ lạnh giá giữa hai cường quốc hàng đầu thế giới, lại đang làm chính trường Mỹ chao đảo và rạn nứt hơn bao giờ hết.

          Trên thực tế thì những “đợt sóng ngầm” đã âm ỉ từ trước cuộc gặp lịch sử này. Không phải ngẫu nhiên mà ngay trước thềm cuộc gặp, Bộ Tư pháp Mỹ đã chính thức buộc tội 12 công dân Nga can thiệp cuộc bầu cử Mỹ năm 2016; đồng thời nhà chức trách Mỹ bắt giữ một công dân Nga với cáo buộc hoạt động gián điệp. Kèm theo đó là những lời kêu gọi Tổng thống Trump không nên tin tưởng Nga và cân nhắc hủy bỏ cuộc gặp thượng đỉnh với Tổng thống Putin. Những động thái này được cho là “làm khó” Tổng thống Trump trước cuộc gặp. Mặt khác, đây được coi như một sức ép mạnh mẽ rằng người đứng đầu nước Mỹ phải duy trì lập trường cứng rắn với Nga. Rõ ràng một số thế lực trên chính trường Mỹ muốn ông Trump sử dụng cuộc gặp này như một cơ hội để chất vấn người đồng cấp Nga về cáo buộc liên quan sự can thiệp của Moskva vào cuộc bầu cử ở Mỹ. Trong trường hợp này, những tuyên bố của Tổng thống Trump  cho rằng những cáo buộc  của cộng đồng tình báo Mỹ nhằm vào Nga là “sai lầm” và chính là nguyên nhân phá hỏng quan hệ giữa hai nước thời gian qua, chẳng khác gì “đòn đánh”  trực tiếp gây những căng thẳng trên chính trường Mỹ.

          Việc Tổng thống Trump xúc tiến cuộc gặp lịch sử với người đồng cấp Nga Putin từng được đánh giá là cách để ông chủ Nhà Trắng “ghi điểm” trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ. Với những gì Tổng thống Trump làm được từ khi nhậm chức tháng 1/2017, dư luận Mỹ có thể khắc họa hình ảnh một tổng thống kiên quyết bảo vệ lợi ích “Nước Mỹ trước tiên”, song cũng có cách tiếp cận khôn khéo để “hóa giải” những “mối quan hệ thù địch”, mà cuộc gặp thượng đỉnh với nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un tháng 6/2018 và cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ-Nga tháng 7/2018 là những ví dụ điển hình. Tuy nhiên, việc ông Trump khi về nước sau cuộc gặp ở Helsinki phải đối diện làn sóng chỉ trích mạnh mẽ từ truyền thông, các chính trị gia, giới lập pháp và kể cả các thành viên đảng Cộng hòa, cho thấy ông đã không thành công. “Sai lầm”, “điều đáng hổ thẹn”, “không thể chấp chận được”, những ngôn từ gay gắt được các nghị sĩ Mỹ sử dụng khi đề cập “màn thể  hiện” của ông Trump tại hội nghị thượng đỉnh Helsinki, càng làm lộ rõ một thực tế rằng vấn đề liên quan Nga luôn là chủ đề gây tranh cãi tại Mỹ. Phản ứng của chính giới Mỹ cũng phản ánh những mâu thuẫn dai dẳng nội bộ nước Mỹ trong những vấn đề chủ chốt.

          Triển vọng lâu dài

          Thực tế, quan sát cuộc gặp giữa hai tổng thống Mỹ và Nga cần một hệ tham chiếu chính xác; trên cơ sở đó, không những cần xem thành quả của cuộc gặp mà còn cần xem những tâm tư của Trump đối với nước Nga được thể hiện qua cuộc gặp và tình cảnh khó khăn mà ông phải đối mặt trong nước.

          Từ khi doanh nhân này lên cầm quyền tới nay, thế giới bên ngoài (nhất là nhiều phương tiện truyền thông chính thống của Mỹ) đều nhận định quan hệ Nga-Mỹ không những không thể tái khởi động mà còn xuống cấp hơn, thậm chí có người còn cho rằng quan hệ Nga-Mỹ đang trong một cuộc chiến tranh lạnh mới. Sự định vị này đã trở thành nền tảng và khởi điểm khi mọi người quan sát cuộc gặp Trump-Putin lần này. Tuy nhiên, một khi quá vội vàng đóng khung xu thế phát triển của quan hệ Nga-Mỹ là xấu đi, mối quan hệ song phương phức tạp nhiều thay đổi được định nghĩa bằng tư duy đơn giản, thì khó có thể nắm bắt chi tiết và xu hướng quan trọng hơn trong đó, càng khó nhận thấy đằng sau nó vẫn đang chứa đựng động lực và xu hướng hòa dịu hơn.

           Lịch sử cho thấy việc làm dịu quan hệ Nga-Mỹ luôn là mục tiêu của Chính phủ Mỹ nhiều nhiệm kỳ, và không nên đánh giá thấp quán tính lịch sử này. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, tổng thống Mỹ các nhiệm kỳ đều quan tâm việc làm dịu, phát triển quan hệ Nga-Mỹ; nhưng do bị kiềm chế bởi nhiều nhân tố, khi mỗi nhiệm kỳ tổng thống kết thúc, quan hệ giữa hai nước vẫn khó thoát khỏi rơi vào tình trạng kém phát triển nhất.

          Trong chiến dịch tranh cử cho đến sau khi lên cầm quyền, Tổng thốngTrump luôn tỏ thiện chí và hy vọng tái khởi động quan hệ Nga-Mỹ, đặc biệt là sau khi lên cầm quyền có ý định tạo ra sự khác biệt trong chính sách đối với Nga so với người tiền nhiệm Barack Obama, ông Trump cho rằng sự hợp tác giữa Mỹ-Nga có thể giải quyết nhiều vấn đề quan trọng, cấp bách của thế giới; từng có lúc coi việc cải thiện quan hệ song phương là một hướng quan trọng trong chiến lược ngoại giao và an ninh. Điều này cho thấy chính quyền Trump muốn kế thừa ngoại giao cân bằng nước lớn của Mỹ về mặt chiến lược, nhưng nó lại thường bị che đậy bởi những lời phê bình thẳng thắn của ông.

           Tóm lại, cuộc gặp giữa Tổng thống Trump và Tổng thống Putin lần này chứng tỏ lãnh đạo hai nước đều mong muốn thúc đẩy cải thiện quan hệ Nga-Mỹ. Nhưng làm thế nào để phá vỡ cục diện khó khăn “nhà lãnh đạo có nguyện vọng cải thiện quan hệ, nhưng hai nước lại không có ý định”, có thể vẫn cần hai nước tiếp tục phát huy vai trò năng động từ trên xuống dưới, không thể chỉ trong một sớm một chiều, một cuộc hội đàm là có thể phá vỡ vòng vây nhiều lớp và tạo ra hy vọng.

                                                                                                                                                                                                Thành An

Copyright © 2014 Hội Luật gia Việt Nam

Viện Nghiên cứu Pháp luật và Kinh tế ASEAN

Tầng 3, Tòa tháp Ngôi sao (Star Tower), đường Dương Đình Nghệ, phường Yên Hòa, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội

Email: vienaseanvn@gmail.com * Điện thoại: 04 62634949

Powered by NetLink Tech